Pałac Anny Wazówny Brodnica

Pałac Anny Wazówny w Brodnicy to rezydencja z XVI wieku, która przez dwadzieścia lat gościła siostrę polskiego króla. Dziś trudno w tym skromnym budynku dostrzec dawną świetność, bo obecna forma to powojenna odbudowa z lat 60. XX wieku. Ale historia tego miejsca robi wrażenie – przez sale pałacu przewijały się królowe Polski, uczeni i artyści, a w bibliotecznych wnętrzach wciąż można zobaczyć oryginalne gotyckie sklepienia.

Historia pałacu – od pożaru zamku do królewskiej rezydencji

Wszystko zaczęło się od nieszczęścia. W 1550 roku spłonął brodnickie zamek krzyżacki, który od wieków był siedzibą władzy w mieście. Starosta Rafał Działyński postanowił nie odbudowywać spalonej twierdzy, tylko wznieść nową rezydencję na przedzamczu. Wykorzystał to, co zostało – fragmenty gotyckich murów obronnych i budynków gospodarczych. Przed 1564 rokiem pałac był już gotowy.

Prawdziwy rozkwit przyszedł czterdzieści lat później. W 1605 roku starostwo brodnickie objęła Anna Wazówna, królewna szwedzka i siostra Zygmunta III Wazy. Nie była to zwykła arystokratka szukająca spokojnego kąta na prowincji. Anna od razu przystąpiła do przebudowy pałacu, wzorując się na skandynawskich rezydencjach, które pamiętała ze Szwecji. Chciała stworzyć w Brodnicy nowoczesny ośrodek intelektualny – i udało się.

Przy dworze Anny Wazówny spotykali się uczeni, prowadzono bogatą korespondencję z profesorami uniwersyteckimi, dyskutowano o religii i nauce. Królewna szczególnie interesowała się botaniką. To właśnie jej Szymon Syreniusz, profesor Akademii Krakowskiej, zadedykował pierwszy polski zielnik wydany w 1613 roku. Bez finansowego wsparcia Anny dzieło to nie powstałoby – albo przynajmniej nie tak szybko.

Anna Wazówna zmarła w Brodnicy w 1625 roku i spoczywała w pałacu przez jedenaście lat, zanim jej ciało przeniesiono do Torunia. Przed budynkiem stoi dziś pomnik królewny z wiązanką ziół – nawiązanie do jej pasji botanicznej.

Królewskie mieszkanki i słynni goście

Po śmierci Anny pałac nie stracił na znaczeniu. Wręcz przeciwnie – przez kolejne dekady był rezydencją najważniejszych kobiet w państwie. Mieszkała tu Konstancja Habsburżanka, druga żona Zygmunta III, a potem jej córka Anna Katarzyna Konstancja Waza. Kolejną właścicielką była Cecylia Renata, żona Władysława IV.

Największą przebudowę przeprowadziła Maria Kazimiera d’Arquien, znana jako Marysieńka – żona króla Jana III Sobieskiego. W latach 1678-1698 pałac został znacznie rozbudowany, włączono do niego sąsiednie budynki gospodarcze stojące przy murach obronnych. W XVIII wieku rezydował tu Franciszek Bieliński, marszałek wielki koronny, od którego urzędu wzięła nazwę warszawska ulica Marszałkowska.

Istnieją przypuszczenia, że w pałacu zatrzymał się Napoleon Bonaparte, który na początku 1807 roku spędził dwa dni w Brodnicy. Pewności nie ma, ale data się zgadza, a dla cesarza Francuzów to była jedyna odpowiednio reprezentacyjna siedziba w mieście.

Zniszczenie i odbudowa

Po rozbiorach pałac przejęło państwo pruskie. W dwudziestoleciu międzywojennym mieściło się tu gimnazjum handlowe i szkoła powszechna. Styczeń 1945 roku przyniósł katastrofę – żołnierze radzieccy podpalili budynek, który spłonął doszczętnie. Zostały tylko zewnętrzne mury i część ścian działowych.

Ruina stała porzucona przez piętnaście lat. Dopiero w latach 1960-1970 przeprowadzono odbudowę z przeznaczeniem na Powiatowy Dom Kultury i bibliotekę. To nie była rekonstrukcja w ścisłym tego słowa znaczeniu – odtworzono bryłę budynku, ale wnętrza dostosowano do nowych funkcji. W 1986 roku, po przeniesieniu domu kultury, w pałacu działało Muzeum Regionalne.

Co można zobaczyć dziś

Obecnie pałac to siedziba Miejskiej i Powiatowej Biblioteki Publicznej im. Ignacego Łyskowskiego oraz punktu Informacji Turystycznej. Wstęp do części ogólnodostępnej jest bezpłatny, więc można zajrzeć do środka bez żadnych formalności. Zwiedzanie wnętrz możliwe jest w godzinach pracy biblioteki.

We wnętrzach zachowały się gotyckie sklepienia kolebkowo-krzyżowe – jedyne oryginalne elementy, które przetrwały pożar z 1945 roku. To fragmenty z czasów krzyżackich, starsze niż sam pałac. Budynek od zewnątrz prezentuje się skromnie – otynkowana cegła, czterospadowy dach z lukarnami, dwutaktowy układ architektoniczny nawiązujący do stylistyki skandynawskiej.

Pałac stoi tuż obok ruin zamku krzyżackiego. Z okien rozciąga się widok na charakterystyczną wieżę zamkową i pozostałości murów obronnych. Przed budynkiem znajduje się niewielki skwer z pomnikiem Anny Wazówny odsłoniętym w 2005 roku. Rzeźba przedstawia królewną z wiązanką ziół w dłoniach.

Dla kogo to miejsce

Pałac zainteresuje przede wszystkim miłośników historii XVII wieku i czasów Wazów. Nie jest to spektakularna atrakcja turystyczna z bogatymi ekspozycjami – raczej punkt na mapie dla tych, którzy chcą zobaczyć miejsce związane z konkretnymi postaciami historycznymi. Warto połączyć wizytę z oglądaniem ruin zamku krzyżackiego, które znajdują się dosłownie kilkanaście metrów dalej.

Rodziny z dziećmi mogą być rozczarowani – to w końcu biblioteka, nie interaktywne muzeum. Ale jeśli dzieciaki interesują się historią albo czytają książki o czasach królów i królowych, opowieść o Annie Wazównie i jej botanicznych pasjach może je zainteresować.

Profesor Szymon Syreniusz zadedykował Annie Wazównie swój zielnik zatytułowany „Zielnik herbarzem z języka łacińskiego zowią”. To pierwsze polskie kompendium wiedzy o roślinach, które ukazało się drukiem w 1613 roku.

Informacje praktyczne – godziny, ceny, dojazd

Adres: ul. Zamkowa 1, 87-300 Brodnica

Godziny otwarcia: poniedziałek-piątek 8:00-16:00 (godziny pracy biblioteki)

Cena biletu: wstęp do części ogólnodostępnej jest bezpłatny

Dojazd: pałac znajduje się w centrum Brodnicy, tuż przy ruinach zamku krzyżackiego. Przy budynku jest parking dla samochodów osobowych. Z dworca PKP do pałacu to około 15 minut spaceru przez Stare Miasto.

Czas zwiedzania: jeśli chcesz tylko zajrzeć do środka i zobaczyć sklepienia, wystarczy 20-30 minut. Połączenie z wizytą w ruinach zamku i spacer po Starym Mieście to dobra godzina, może półtorej.

W punkcie Informacji Turystycznej, który mieści się w pałacu, można uzyskać materiały o innych atrakcjach Brodnicy i okolicy. Warto zapytać o aktualny stan zwiedzania zamku krzyżackiego – czasem organizowane są tam oprowadzania.